Κλιματιζόμενος Εφιάλτης – Χένρι Μίλερ

Το ταξιδιωτικό λογοτέχνημα Κλιματιζόμενος Εφιάλτης του Χένρι Μίλερ (Henry Valentine Miller, 26 Δεκεμβρίου 1891 – 7 Ιουνίου 1980) γράφτηκε το 1940, κατά την διάρκεια ενός οδοιπορικού που πραγματοποίησε ο συγγραφέας στις Ηνωμένες Πολιτείες, και δημοσιεύτηκε το 1945, από τον εκδοτικό οίκο New Directions, της Νέας Υόρκης.

Το έργο αναφέρεται στις εντυπώσεις που άφησε και στις σκέψεις που γέννησε στον μόλις επαναπατρισθέντα από την Ευρώπη συγγραφέα αυτό το μακρύ ταξίδι στον καταγωγικό του τόπο. Και οι εντυπώσεις ήταν γενικά δυσάρεστες, οι δε σκέψεις αποκαρδιωτικές για τις ΗΠΑ του καιρού του και την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν οι συμπατριώτες του.

Πιο συγκεκριμένα, ο μεγάλος αυτός Αμερικανός λογοτέχνης, που είδε ορισμένα από τα σημαντικότερα βιβλία του, όπως ο Τροπικός του Καρκίνου και ο Τροπικός του Αιγόκερω, να απαγορεύονται να εκδοθούν στις ΗΠΑ για πάνω από 3 δεκαετίες με το βολικό αιτιολογικό ότι ήταν άσεμνα, δεν δίστασε να απεικονίσει στο ταξιδιώτικο αφήγημα Κλιματιζόμενος Εφιάλτης, την οριστική εξαέρωση της φούσκας που λέγεται Αμερικάνικο Όνειρο, και να επαναχρωματίσει το ιδεολόγημα που λέγεται Αμερικάνικος Τρόπος Ζωής με τα θλιβερότερα χρώματα.

Ο Χένρι Μίλερ γεννήθηκε στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης και μεγάλωσε στο Μπρούκλιν. Το 1909 φοίτησε για 2 μόλις μήνες στο City College of New York και αφού το παράτησε ξεκίνησε να ασκεί διάφορα επαγγέλματα.

Το 1924 εγκαταλείπει κάθε επαγγελματική δραστηριότητα για να αφιερωθεί αποκλειστικά στην λογοτεχνία. Από το 1928, με μικρά διαλείμματα, εγκαθίσταται στο Παρίσι μέχρι το 1939. Και είναι εκεί όπου το 1934 θα δημοσιευθεί το πρώτο μεγάλο έργο του, Ο Τροπικός του Καρκίνου, το οποίο και θα γνωρίσει μεγάλη αποδοχή απο το αναγνωστικό κοινό, κάνοντας δύο εκατομμύρια πωλήσεις μέσα στα δύο πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας του.

Το 1939, μετά από πρόσκληση του φίλου του Lawrence Durell, του συγγραφέα του σημαντικού έργου Αλεξανδρινό Κουαρτέτο, έρχεται στην Ελλάδα όπου και παραμένει για 6 περίπου μήνες. Απότοκος της παραμονής του στην Ελλάδα είναι η συγγραφή του περίφημου βιβλίου του Ο Κολοσσός του Μαρουσιού.

Το 1940 επιστρέφει στις ΗΠΑ και διαμένει στην Νέα Υόρκη. Ακολουθεί το ταξίδι του στην χώρα, το οποίο αποφέρει το έργο Κλιματιζόμενος Εφιάλτης.

Το 1944 εγκαθίσταται στο Μπιγκ Σερ (Big Sur) της Καλιφόρνιας, όπου και θα παραμείνει μέχρι και το 1963. Εκεί, ανάμεσα σε άλλα έργα του, θα γράψει και την σημαντική τριλογία Η Ρόδινη Σταύρωση.

Τα τελευταία 16 χρόνια της ζωής του, από 1964 μέχρι και το 1980 θα είναι μόνιμος κάτοικος του Λος Άντζελες. Θα σταματήσει το καθημερινό γράψιμο και θα αφιερώσει περισσότερο χρόνο στο άλλο του πάθος, την ζωγραφική.

Χωρίς την Ευρώπη ασφαλώς και δεν θα υπήρχαν Ευρωπαίοι αλλά πιθανόν ούτε και η λογοτεχνική μορφή του Χένρι Μίλερ. Ο Μίλερ βρήκε στην Γηραιά Ήπειρο του Μεσοπολέμου αυτό που δεν υπήρχε στις ΗΠΑ: ένας γόνιμος αναβρασμός που μεταξύ άλλων περιελάμβανε όλες τις μορφές καλών τεχνών και την λογοτεχνία.

Το μεγάλο ταλέντο του ήρθε σε επαφή με ρεύματα, τάσεις, μανιφέστα, πρόσωπα. Ο μοντερνισμός, ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα ΚΕ, με κέντρο την Γαλλία, αλλά και την Γερμανία με την Ιταλία, έθετε νέα ζητήματα τα οποία έφερναν μέσα από αντιφάσεις, επεξεργασίες, διάλογο και αντίλογο, νέες θέσεις και οπτικές για θέματα τέχνης.

Σε αυτό το περιβάλλον, ο Μίλερ ανακαλύπτοντας την λογοτεχνική του μορφή επανεφηύρε ένα παλαιό λογοτεχνικό είδος και σφυρηλάτησε ένα μοναδικό ύφος. Η αυτοβιογραφία συνάντησε την εμπνευσμένα συγκαλυμμένη μυθοπλασία, και απέδωσε μέσα από την γραφίδα του έργα μοναδικής εμβέλειας και διαχρονικής αξίας.

Υπό μια ορισμένη οπτική γωνία θα μπορούσε να θεωρηθεί ο προπάτορας της μπητ λογοτεχνίας.

Ως προς τα έργα που έγραψε ίσως τα σημαντικότερα εξ αυτών είναι:

• Tropic of Cancer (Τροπικός του Καρκίνου-1934)
• Black Spring (Μαύρη Άνοιξη-1936)
• Tropic of Capricorn (Τροπικός του Αιγόκερω-1939)
• The Colossus of Maroussi (Ο Κολοσσός του Μαρουσιού-1941)
• The Air-Conditioned Nightmare (Κλιματιζόμενος Εφιάλτης-1945)
• The Time of the Assassins: A Study of Rimbaud (Ο Καιρός Των Δολοφόνων-1946)
• Sexus-Book one of The Rosy Crucifixion (Sexus-1ο μέρος της τριλογίας Η Ρόδινη Σταύρωση-1949)
• Plexus-Book two of The Rosy Crucifixion (Plexus-2ο μέρος της τριλογίας Η Ρόδινη Σταύρωση-1953)
• Quiet Days in Clichy (Ήσυχες Μέρες στο Κλισί-1956)
• Nexus-Book three of The Rosy Crucifixion (Nexus-3ο μέρος της τριλογίας Η Ρόδινη Σταύρωση-1960)

Την ιδέα για την συγγραφή ενός βιβλίου-οδοιπορικού στις ΗΠΑ, την είχε ο Μίλερ ήδη από το 1935. Είχε μόλις επιστρέψει στο Παρίσι έπειτα από ένα σύντομο ταξίδι στην Νέα Υόρκη, και επαρκώς αρνητικά προκατειλημμένος για την κατάσταση στην οποία βρήκε την χώρα και τους ανθρώπους της γράφει στον φίλο του Hilaire Harzberg Hiler (16 Ιουλίου 1898 – 19 Ιανουαρίου 1966), ομοίως εκπατρισθέντα Αμερικανό καλλιτέχνη και θεωρητικό του χρώματος, πως σχεδιάζει την συγγραφή ενός τέτοιου βιβλίου το οποίο θα είναι «ένα γεμάτο όπλο στον κρόταφο της Αμερικής».

Αλλά ήταν μόλις το 1940 που θα του δοθεί η ευκαιρία – έχοντας πλέον επανεγκατασταθεί στις ΗΠΑ. Ίσως το μεστότερο έργο του, Ο Κολοσσός του Μαρουσιού, είχε απορριφθεί από 10 και περισσότερους εκδότες, και ο ατζέντης του επισήμανε πως ένα βιβλίο-οδοιπορικό, γραμμένο από έναν επαναπατρισθέντα, θα είχε εκδοτικό ενδιαφέρον.

Πράγματι έρχεται σε συμφωνία με τον εκδοτικό οίκο Doubleday, λαμβάνει και μια προκαταβολή 500 δολαρίων, και προτείνει στην Αναίς Νιν -φίλη και επί πολλά χρόνια ερωμένη του, αλλά και ερωμένη της τότε συζύγου του June Mansfield– να τον συντροφεύσει στο ταξίδι. Αυτή αρνήθηκε και την θέση της πήρε ο ζωγράφος Abraham Rattner (8 Ιουλίου 1895 – 14 Φεβρουαρίου 1978).

Το ταξίδι διαρκείας 1 περίπου χρόνου έγινε και το βιβλίο γράφτηκε. Ο εκδοτικός οίκος Doubleday το απέρριψε, και ο Μίλερ με την σειρά του απέρριψε τον εκδοτικό οίκο, αφού ουδέποτε κυκλοφόρησε από αυτόν ούτε ένα από τα βιβλία του.

Το απόσπασμα που παρατίθεται εδώ ανήκει στο κεφάλαιο με τον ενθουσιώδη τίτλο «VIVE LA FRANCE!», και κάλλιστα θα μπορούσε να ειδωθεί ακόμα και ως μια οξυδερκής κριτική ματιά πάνω στην λειτουργία των Αμερικάνικων αστικών πάρκων εκείνης της εποχής ή ακριβέστερα στην μη-λειτουργία τους.

… Αλλά μόνο των Αμερικάνικων αστικών πάρκων και μόνο της εποχής του;

Το μικρό πάρκο – ανάμεσα στις οδούς Τζουν και Μάνσφιλντ, τι παράξενο. Είναι μέρος μελαγχολικό, ακόμα και μες στη λιακάδα. Ποτέ δεν έχω ξαναβρεί πάρκο στην Αμερική που vα μη με κατακλύζει με λύπη ή πλήξη. Θα προτιμούσα χίλιες φορές να κάθομαι σ’ ένα πάρκο αφηρημένης τέχνης σαν κι αυτά τα οποία μας προσέφερε ο Ιλαρίων ‘Ιλερ στους πρώιμους πίνακές του. ‘Η σε κάποιο σαν κι αυτό όπου κάθεται καμιά φορά ο Χανς Ράιχελ και φιλοτεχνεί μιαν υδατογραφία τού αμνησιακού εαυτού του.

Το αμερικανικό πάρκο είναι ένα περιγεγραμμένο κενό κατακλυσμένο από καταληπτικούς κουτεντέδες. ‘Οπως και στην αρχιτεκτονική της αμερικανικής κατοικίας, δεν υπάρχει δράμι προσωπικότητας σ’ αυτό το πάρκο. Είναι, όπως σωστά λένε, “απλώς ένα μέρος για να πάρεις μιαν ανάσα”, μια όαση στην μπόχα της ασφάλτου, των χημικών αναθυμιάσεων και της μπαγιάτικης βενζίνης. Θεέ μου, σαν σκέφτομαι τους Κήπους του Λουξεμβούργου, το Ζάππειο, το Πράτερ! Για μας υπάρχουν μονάχα τα φυσικά πάρκα – μεγάλες εκτάσεις γης με απίθανα τέρατα της φύσης και ένα σωρό φαντάσματα.

Απ’ όλα τα μικρά τεχνητά πάρκα θαρρώ ότι αυτό στην Τζάκσονβιλ, στη Φλόριντα, είναι ίσως το πιο κακό, το πιο άχαρο, το πιο άθλιο. Είναι σαν να βγήκε από πίνακα του Γκέοργκ Γκρος. Όζει φυματίωση, δυσοσμία, κιρσώδεις φλέβες, παράνοια, ψευδολογία, αυνανισμό, αποκρυφισμό. Ολοι οι παρίες, οι απόκληροι, οι ξεπεσμένοι, οι χαμένοι της Αμερικής φαίνεται πως τελικά έρχονται και σουλατσάρουν εδώ. Είναι ο συγκινησιακός βούρκος τον οποίο πρέπει να διασχίσεις για να φτάσεις στο Εβεργκλέιντς της Φλόριντα.

Πριν από δεκαπέντε χρόνια, την πρώτη φορά που κάθισα σε τούτο το πάρκο, απέδωσα ό,τι αισθανόμουν και ό,τι μου έκανε εντύπωση στο γεγονός πως ήμουν άφραγκος, πεινούσα και δεν είχα πού να κοιμηθώ. Στην επίσκεψή μου, τώρα που επέστρεψα, ήμουν ακόμα πιο καταθλιμμένος. Τίποτα δεν είχε αλλάξει. Στα παγκάκια κάθονταν όπως και άλλοτε τα αποβράσματα της κοινωνίας – όχι οι ατημέλητοι γλεντζέδες όπως στο Λονδίνο ή τη Νέα Υόρκη, όχι οι γραφικοί τύποι τους οποίους βλέπεις στις όχθες του Σηκουάνα στο Παρίσι, αλλά οι πλαδαροί, όλο ψεγάδια Αμερικανοί που προέρχονται από την ευυπόλητrτη μεσαία τάξη: σκέτες φτυσιές να πούμε.

Είναι αυτοί οι οποίοι πασχίζουν να εξυψώσουν το πνεύμα ακόμα κι όταν δεν τους έχει απομείνει μήτε στάλα. Τα ναυάγια και τα εκβράσματα που περιφέρονται σαν των υπονόμων τα νερά στις εκκλησίες της Χριστιανικής Επιστήμης, τους ναούς των Ροδοσταύρωv, τα κέντρα αστρολογίας, τις ιδιωτικές κλινικές, τα φιλανθρωπικά ιδρύματα, τα γραφεία ευρέσεως εργασίας, τα φτηνά ενοικιαζόμενα δωμάτια και πάει λέγοντας.

Είναι αυτοί που μπορεί vα διαβάζουν την Μπαγκαβάτ Γκίτα μ’ άδειο στομάχι ή να κάνουν γυμναστικές ασκήσεις στα αποδυτήρια. Ο κατεξοχήν αμερικανικός τύπος, πάντα έτοιμος να πιστέψει ό,τι γράφουν οι εφημερίδες, γυρεύοντας μια ζωή κάποιον μεσσία. Μήτε στάλα ανθρώπινης αξιοπρέπειας να μην έχει απομείνει. Το λευκό σκουλήκι να σκιρτάει μες στον εκφυλισμό της ευυποληψίας!

Μερικές φορές, το θέαμα αυτών των ανθρώπινων σκουπιδότοπων σαν να μου γυρίζει τον διακόπτη, και πρέπει να σπεύσω να βρω ταξί για να φτάσω στη γραφομηχανή μου και να γράψω τις τρελές, διαβολικές ασυναρτησίες που μήτε καν ο πιο οξυδεpκής κριτικός δεν θα υποψιαζόταν ποτέ ότι μου τις ενέπνευσε κάποιο αμερικανικό πάρκο.

Μπορεί σε τέτοιες περιπτώσεις να θυμηθώ ξαφνικά μιαν αγελάδα την οποία είχα δει αιώνες πριν, ή μπορεί να πρόκειται και για καμιά αγελάδα σαν κι αυτή που είδα πρόσφατα στην Ντάκταουν, στο Τενεσί, την αγελάδα με τα ενενήντα εφτά πλευρά, η οποία δεν είχε τίποτα να μασήσει εξόν λίγο αλουμινόχαρτο.

Ή μπορεί άξαφνα να θυμηθώ μια στιγμή σαν κι εκείνη στο Αλγέρι της Λουιζιάνα καθώς μιλούσα μ’ έναν θερμαστή τρένων που μου είπε: “Το λοιπόν, το παράξενο σ’ αυτή την πόλη είναι ότι δεν έχει μήτε ένα ξενοδοχείο – οι άνθρωποι εδώ δεν είναι διόλου φιλόδοξοι”. Οι λέξεις ξενοδοχείο και φιλοδοξία συσχετίστηκαν παράξενα μες στο μυαλό μου, κι εκείνη τη στιγμή, καθώς αναρωτιόμουν τι το αλλόκοτο έχουν αυτές οι δύο λέξεις, πέρασε ένα λεωφορείο που πήγαινε στο Βένις, τη Βενετία της Λουιζιάνα, και όλα έμοιαζαν εκπληκτικά παράξενα και εξωπραγματικά.

Αλγέρι στον Μισισιπή, μια Βενετία στη Λουιζιάνα, η εμποτισμένη με χαλκό αγελάδα να εξαερώνεται κάτω από τον καυτό ήλιο, η μουσική της συναγωγής στην Τζάκσονβιλ, που μου έφερε δάκρυα στα μάτια εξαιτίας της πείνας, οι νυχτερινοί περίπατοί μου πάνω κάτω στη γέφυρα του Μπρούκλιν, τα μεσαιωνικά κάστρα στην Ντορvτόν, τα αγάλματα των βασιλισσών στους Κήπους του Λουξεμβούργου, έξι μαθήματα ρωσικής γλώσσας με μιαν υστερική κόμισσα σ’ ένα αποδυτήριο στο πίσω μέρος κάποιου γραφείου ευρέσεως εργασίας, μια συνομιλία με τον λεξικογράφο δόκτορα Βιζετέλι, ο οποίος μου είπε πως θα πρέπει να έχω ένα λεξιλόγιο τουλάχιστον εβδομήντα πέντε χιλιάδων λέξεων καίτοι ο Σαίξπηρ είχε μονάχα γύρω στις δεκαπέντε χιλιάδες … Χίλια δυο τέτοια παράξενα πράγματα μπορούσαν να περάσουν από το μυαλό μου μέσα σε μερικές στιγμές.

Η αγελάδα είναι τρομερά ιδεοληπτική -και ποτέ δεν θα μάθω γιατί. Ίσως στο αμερικανικό πάρκο να μην είμαι παρά μονάχα μια αγελάδα που μασουλάει ένα πεταμένο αλουμινόχαρτο. Ίσως όλα όσα μ’ ενδιαφέρουν να έχουν διαβρωθεί, και να είμαι απλώς ένας θλιβερός, κοκαλιάρης ηλίθιος που τα κόκαλά του ραγίζουν κάτω από τον ήλιο του Νότου. ‘Ισως να βρίσκομαι σ’ έναν πλανήτη πεθαμένο σε κάποιο φιλμ επιστημονικής φαντασίας και, επειδή είναι όλα αλλόκοτα και καινούργια, να μου διαφεύγει η ομορφιά του. ‘Ισως οι επιθυμίες μου να είναι υπερβολικά ανθρώπινες, υπερβολικά απτές, υπερβολικά άμεσες.

Πρέπει να είναι κανείς υπομονετικός, πρέπει να είναι ικανός να περιμένει όχι χιλιάδες, αλλά εκατομμύρια χρόνια. Πρέπει να είναι κανείς ικανός να ζήσει περισσότερο απ’ τον ήλιο και το φεγγάρι, να διαρκέσει περισσότερο από τον Θεό ή την ιδέα του Θεού, να υπερβεί το σύμπαν, να ξεγελάσει το μόριο, το άτομο, το ηλεκτρόνιο. Πρέπει κανείς να κάθεται σ’ αυτά τα πάρκα όπως σε δημόσιο αποχωρητήριο, εκπληρώνοντας τη λειτουργία του – όπως η αγελάδα με τα πρόσθετα πλευρά στον κόκκινο λόφο.

Μη σκέφτεστε την Αμερική αυτή καθαυτή, την Αμερική per se, την Αμερική ad astra. Σκεφτείτε ουρανούς δίχως ατμόσφαιρα, κανάλια δίχως νερό, κατοίκους δίχως ρούχα, λέξεις δίχως σκέψη, ζωή δίχως θάνατο, κάτι να συμβαίνει διαρκώς και να μην έχει όνομα, μήτε ρυθμό μήτε λόγο, κι ωστόσο να βγάζει νόημα, σπουδαίο νόημα άπαξ και απαλλαχτείς από την εμμονή με τον χρόνο και τον χώρο, τη μοίρα, την τυχαιότητα, τη λογική, την εντροπία, την εκμηδένιση, τη νιρβάνα και τους Μάγια.

Μετάφραση: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης

Το ντοκιμαντέρ Η Οδύσσεια του Χένρι Μίλερ σκηνοθέτησε ο Robert Snyder και κυκλοφόρησε το 1969, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Έχει διάρκεια 1 ώρα και 50 λεπτά και αφηγείται την ζωή του συγγραφέα μέσα από τα δικά του λόγια, τους δικούς του κωμικούς μορφασμούς, τις δικές του γκροτέσκες γκριμάτσες και τις, κατά την κινηματογραφική σύμβαση, πράξεις.