Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή & Χρήση

Τα είδη που περιλαμβάνονται στο γένος Κέδρος καταλαμβάνουν μια σχετικά μικρή ζώνη του Βορείου ημισφαιρίου και συγκροτούν δάση λιγότερο ή περισσότερο εκτεταμένα, αμιγή ή μαζί με Έλατα (Abies cilicica), Δρύες (Quercus ilex, Q. rotundifolia και Q. cerris), Γιουνίπερους (Juniperus excelsa και J. foetidissima), καθώς και Πεύκα (Pinus nigra subsp. pallasiana και P. brutia).

Η καταγωγή των ειδών που ανήκουν στο γένος Κέδρος εντοπίζεται σε μια περιοχή, το δυτικό άκρο της οποίας βρίσκεται στο Μαρόκο, και συγκεκριμένα στο όρος του Άτλαντα, ενώ το ανατολικό είναι δυό βήματα απόσταση από εκεί με το αεροπλάνο, στην οροσειρά των Ιμαλαΐων, στο Νεπάλ.

Το βόρειο σύνορο της καταγωγικής ζώνης των Κέδρων είναι η Μαύρη Θάλασσα, για την ακρίβεια όχι το αλμυρό νερό της αλλά τα Παρευξείνια Λευκά Όρη (Akdağ Mountain) στην Αμάσεια (Amasya) της Τουρκίας, ενώ το νότιο σύνορο αυτών των κωνοφόρων βρίσκεται στο όρος Λίβανος, καθώς και στο όρος Jabal an–Nusayriya, μεταξύ Λιβάνου και Συρίας.

Εντός της φυσικής ζώνης ανάπτυξής των, οι Κέδροι εντοπίζονται κυρίως στις ορεινές περιοχές. Απαντώνται σε υψόμετρα που κυμαίνονται μεταξύ 900 και 3200 m, ωστόσο κάποιοι φυσικοί πληθυσμοί των ανεβρίσκονται και σε χαμηλότερα υψόμετρα, στα 500 m.

Τα είδη που ανήκουν στο γένος Κέδρος, αναπτύσσονται σε περιοχές με ποικίλους κλιματικούς τύπους, και μεγάλο εύρος θερμοκρασιών. Αντέχουν χαμηλές θερμοκρασίες, που η ελάχιστη τιμή τους αγγίζει τους -35 °C, και υψηλές, που η μέγιστη τιμή τους κυμαίνεται μεταξύ 33 και 40 °C – κάποιες φορές και υψηλότερα.

Ακόμα, δείχνουν εξαιρετική προσαρμογή στην έλειψη νερού, αφού η πλειοψηφία των ειδών του Κέδρου αντέχει μακρές περιόδους ξηρασίας. Βέβαια, ο επαρκής εφοδιασμός τους με νερό ευνοεί την απρόσκοπτη ανάπτυξή τους, ενώ αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επιβίωση των σποροφύτων.

Ως προς τις βροχοπτώσεις, οι φυσικοί πληθυσμοί των Κέδρων απαντώνται σε εκείνες τις περιοχές που το ετήσιο ύψος βροχής κυμαίνεται συνήθως από 200 έως 1800 mm.

Οι Κέδροι, ανεξαρτήτως είδους και ποικιλίας, αναπτύσσονται σε διάφορους εδαφικούς τύπους, χωρίς προβλήματα, εφόσον στραγγίζουν καλά. Κάτι τέτοιο αντανακλάται στο γεγονός, πως τα φυσικά ενδιαιτήματα των Κέδρων βρίσκονται σε εξαιρετικά καλής αποστράγγισης εδάφη, κατά κύριο λόγο ασβεστώδη.

Το μητρικό υλικό του εδάφους των Κέδρινων δασών είναι συνήθως ψαμμίτες, σερπεντίνες και μαρμαρυγίες.

Ως προς την αντίδραση του εδάφους, το ανεκτό εύρος είναι αξιοσημείωτα μεγάλο, αφού οι Κέδροι προσαρμόζονται τόσο στα όξινα όσο και στα αλκαλικά εδάφη, και σε τιμές pH που ως επι το πλείστον κυμαίνονται μεταξύ 5,3 και 8,2.

Βέβαια η πλειονότητα των Κέδρων ευδοκιμεί και προτιμά τα ελαφρώς όξινα μέχρι και αλκαλικά εδάφη, στα οποία το pH λαμβάνει τιμές από 6,6 έως 8,2.

Το γένος Κέδρος περιλαμβάνει εντυπωσιακής παρουσίας και μεγάλης ανάπτυξης αειθαλή κωνοφόρα δέντρα. Συχνά φτάνουν το ύψος των 30 με 40 m, ενώ αναφέρονται και δέντρα Κέδρων ύψους 70 m.

Έχουν οριζοντιόκλαδη εμφάνιση και σχήμα που ποικίλει, από πλατύ ημισφαιρικό – ομπρελοειδές έως κωνικό – πυραμιδοειδές. Συνήθως έχουν έναν κορμό και κόμη πυκνή ή σχετικά πυκνή, η οποία χαρακτηρίζεται ως λεπτής υφής.

Ο κορμός των Κέδρων έχει διάμετρο μεταξύ 1 και 3 m. Ο φλοιός είναι αρχικά λείος σε όλα τα είδη, όμως με την πάροδο του χρόνου γίνεται τραχύς με αυλακώσεις. Το χρώμα του φλοιού είναι γκριζωπό – καφετί έως σκούρο καφέ.

Οι βλαστοί είναι διμορφικοί καθώς διαφοροποιούνται κατά την αύξηση σε δύο τύπους, σχηματίζοντας τα μακροκλάδια και τα βραχυκλάδια. Τα βραχυκλάδια εκφύονται από πλάγιους, μασχαλιαίους οφθαλμούς, έχουν βραδύ ρυθμό ανάπτυξης και παράγουν ελάχιστο ξύλο.

Τα φύλλα των ειδών του γένους Κέδρου είναι βελονοειδούς σχήματος, στενά και άκαμπτα. Έχουν πλατιά τριγωνική έως τετραγωνική διατομή, ενώ κάθε ξεχωριστό φύλλο φέρει δύο επιμήκεις ρητινοφόρους αγωγούς.

Μόλο που είναι αμφιστοματικά, η πλειοψηφία των στομάτων παρατηρείται στις δύο άνω πλευρές. Τα φύλλα είναι μονήρη και διατάσσονται σπειροειδώς, ανεξαρτήτως του τύπου των βλαστών. Ωστόσο, επειδή η έκφυση των φύλλων στα βραχυκλάδια είναι πυκνή (15-45), πάνω σε αυτά, δείχνουν πως διατάσσονται κατά σπονδύλους (ψευδοσπόνδυλοι).

Το μήκος των φύλλων ποικίλει, τόσο μεταξύ των ειδών των Κέδρων όσο και μέσα στο ίδιο είδος, και κυμαίνεται από 0,5 cm στον Κυπριακό Κέδρο (Cedrus brevifolia) έως 6 cm στο Κέδρο των Ιμαλαίων (Cedrus deodara). Η διάρκεια ζωής του κάθε ξεχωριστού φύλου είναι από 3 έως 6 χρόνια.

Όλα τα είδη στο γένος Κέδρος είναι μόνοικα. Παρόλο όμως που οι στρόβιλοι (κώνοι) βρίσκονται στο ίδιο δέντρο, οι αρσενικοί και οι θηλυκοί αναπτύσσονται σε διαφορετικά κλαδιά.

Οι αρσενικοί κώνοι είναι μονήρεις, πάντοτε όρθιοι, το δε μήκος τους κυμαίνεται μεταξύ 3 και 8 cm. Οι θηλυκοί κώνοι είναι επίσης όρθιοι ενώ αναπτύσσονται στα περιφερειακά κλαδιά. Έχουν σχήμα ωοειδές – βαρελοειδές και χρώμα αρχικά πρασινωπό, το οποίο γίνεται ανοικτό πορφυρό στην ωρίμανση.

Για να φθάσουν στην ωρίμανση, οι θηλυκοί κώνοι χρειάζονται συνήθως 2 έως 3 χρόνια. Οι διαστάσεις τους κυμαίνονται ως προς το μήκος από 5 έως 14 cm, ενώ ως προς το πλάτος από 3 έως 9 cm. Μετά την ωρίμανση οι κώνοι διαλύονται.

Τα είδη που ανήκουν στο γένος Κέδρος εισέρχονται στην αναπαραγωγική φάση μετά την ενηλικίωσή τους, η οποία μπορεί, σε κάποια από αυτά, να διαρκεί 30 έως 40 χρόνια.

Όπως ενδεχομένως θα θυμάται ο πάντοτε υπομονετικός αναγνώστης της «Καλλιέργειας», αναφέρθηκε στην αρχή, πως τα είδη που περιλαμβάνει το γένος Κέδρος, κατά τον πλέον επιστημονικό τρόπο, μπορεί να είναι ένα, δύο, τρία ή και τέσσερα.

Κάτι τέτοιο εξηγείται από το απλούστατο γεγονός, πως οι απόψεις των συστηματικών βοτανολόγων είναι αντιστοίχως μια, δύο, τρεις ή και τέσσερις. Στο παρόν πόνημα ακολουθείται η άποψη των τεσσάρων, διότι – αυστηρώς επιστημονικά – παρουσιάζεται περισσότερο γεναιόδωρη από τις άλλες.

Τα είδη που περιλαμβάνει το γένος Κέδρος αξιοποιήθηκαν και αξιοποιούνται με ποικίλους τρόπους. Αμέσως πιο κάτω γίνεται αναφορά στο ευρύτατο πεδίο χρήσης τους.

Η εθνοβοτανική χρήση των ίδιων των δέντρων που ανήκουν στο γένος Κέδρος, καθώς και των παραγώγων τους, γνώρισε μεγάλη εξάπλωση μεταξύ των πληθυσμών που ζούσαν και ζουν γύρω από αυτά.

Ένα μέρος της συσσωρευμένης γνώσης που αφορούσε την θεραπευτική πλευρά τους, πέρασε στα παραδοσιακά ιατρικά συστήματα, ένα άλλο παρέμεινε κομμάτι της πρακτικής αξιοποίησής τους από τους τοπικούς πληθυσμούς.

Όντας αδύνατον να χωρέσουν όλα μέσα στα ασφυκτικά πλαίσια αυτού του άρθρου, ακολουθεί (απελπιστικά) ενδεικτική αναφορά ορισμένων χαρακτηριστικών περιπτώσεων εθνοβοτανικής χρήσης αυτών των θαυμάσιων κωνοφόρων:

• Στο πανάρχαιο, παραδοσιακό, Ινδικό ιατρικό σύστημα Αγιουρβέδα (आयुर्वेद) γίνεται ευρεία χρήση του Cedrus deodara. Ο C. deodara εκτιμάται για την αντισπασμωδική του δράση και αξιοποιείται αναλόγως.

• Σε πολλές περιοχές της Τουρκίας, γίνεται χρήση ενός είδους πίσσας που λαμβάνεται από την ρητινώδη ρίζα και τους ατμούς του ξύλου του Cedrus libani. Το σκεύασμα του κωνοφόρου χρησιμοποιείται σε ζώα διότι έχει παρασιτοκτόνο δράση ενάντια κυρίως σε εντομολογικούς εχθρούς.

• Στον Λίβανο, γίνεται ευρεία χρήση των αιθέριων ελαίων που εξάγονται από τον C. libani, ως αντιβακτηριακά, αντιμυκητιασικά και αντιοξειδωτικά.

Το αιθέριο έλαιο καθώς και τα αιθανολικά εκχυλίσματα που λαμβάνονται από τους κώνους και το ξύλο του Cedrus libani παρουσιάζουν αντιδιαβητική δράση. Τα ακατέργαστα εκχυλίσματα των ρητινών του C. libani είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά απέναντι σε παθογόνους μικροοργανισμούς, εμποδίζοντας την ανάπτυξή τους.

Το αιθέριο έλαιο καθώς και τα αιθανολικά εκχυλίσματα που λαμβάνονται από τους κώνους, τα φύλλα και το ξύλο του C. libani, παρουσιάζουν σημαντική αντιϊκή δραστη έναντι του ιού του απλού Έρπητα τύπου 1.

Ο οργανικός πτητικός υδρογονάνθρακας Germacrene D, που είναι βασικό συστατικό των αιθέριων ελαίων όλων των ειδών των Κέδρων, έχει δείξει σημαντική αντικαρκινική δράση, απέναντι στην λευχαιμία και στον καρκίνο της μήτρας.

Το αιθέριο έλαιο που εξάγεται από τον Cedrus atlantica έχει σημαντική αντιβιοτική δράση απέναντι σε βάκιλλους, σταφυλόκοκκους και εχινόκοκκους (Staphylococcus aureus, Enterococcus faecalis, Bacillus sphericus και Staphylococcus intermedius).

Το ξύλο του Cedrus libani είναι μέσης σκληρότητας, εξαιρετικά αρωματικό και πολύ ανθεκτικό. Χρησιμοποιείται για την κατασκευή επίπλων και ειδών χειροτεχνίας που διατηρούν για πολλά χρόνια το άρωμα του Κέδρου.

Το ξύλο του Cedrus atlantica είναι επίσης αρωματικό και ανθεκτικό. Αξιοποιείται ως καπλαμάς, ενώ χάρις στις εντομοαπωθητικές ιδιότητες που έχει, κατασκευάζονται από αυτό διάφορα αντικείμενα, στα οποία τοποθετούνται, αποθηκεύονται ή φυλάσσονται διάφορα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα.

Το ξύλο του Cedrus deodara χρησιμοποιείται σε κάθε είδους κατασκευαστική δραστηριότητα, σε ξυλουργικές εργασίες, ενώ αξιοποιείται και με την μορφή του κόντρα πλακέ. Μεταξύ άλλων, οι κορμοί του δέντρου είναι κατάλληλοι για κολώνες στήριξης του εναέριου ηλεκτρικού και τηλεπικοινωνιακού δικτύου ενώ χρησιμοποιείται ακόμα και για την κατασκευή μολυβιών, κιβωτίων και παλετών.

Για την καλλωπιστική χρήση όλων των κωνοφόρων που περιλαμβάνει το γένος Κέδρος, θα γίνει ή γίνεται λεπτομερέστατη αναφορά στα ιδιαίτερα για κάθε είδος ξεχωριστά αφιερώματα.

Εάν δεν γίνει, το κρίμα στον λαιμό μας…

Τις Παραπομπές του άρθρου με τον εύηχο τίτλο Γένος Κέδρος (Cedrus Trew): Ταξινόμηση, Περιγραφή και Χρήση, μας κάνει την τιμή να τις παρουσιάσει, το θρυλικό συγκρότημα των Τουαρέγκ Terakaft, με το τραγούδι τους Amazzagh.