Ελεωνόρα, Ένα Ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου

Η Ελεωνόρα, ένα ποίημα του Νίκου Εγγονοπούλου, περιλαμβάνεται στην ποιητική συλλογή Μην Ομιλείται εις τον Οδηγόν, την πρώτη του υπερρεαλιστή καλλιτέχνη, η οποία κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κύκλος το 1938 σε 200 αριθμημένα αντίτυπα.

Αν και η Ελεωνόρα, ως ποιητική σύλληψη, έμπνευση και -ενδεχομένως- παρουσία, δεν ήταν μία αλλά δύο, και αν η ποιητική συλλογή στην οποία περιλαμβάνεται αυτή η Ελεωνόρα μόνο απαρατήρητη δεν πέρασε όταν πρωτοκυκλοφόρησε, για τούτα θα γίνει λόγος λίγο παρακάτω.

Στο μεταξύ κρίνεται απαραίτητο να προηγηθούν:

• Πρώτον, ένα ευσυνοπτότατο βιογραφικό του Εγγονόπουλου, που ίσως αναδείξει εν μέρει τις καταβολές και τα εφόδιά του κατά την μακρά πορεία του στην τέχνη
• Και δεύτερον, μια υπόσχεση, ότι δηλαδή σχετικά σύντομα -και πάντως όχι αργότερα από το τέλος ετούτου του αιώνα- σχεδιάζεται η πραγματοποίηση ενός πλήρους αφιερώματος, που θα περιλαμβάνει τόσο το ποιητικό όσο και το ζωγραφικό έργο του καλλιτέχνη.

Ο Νίκος Εγγονόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα, την 21η Οκτωβρίου του 1907. Ήταν ο δεύτερος γυιός του Παναγιώτη και της Ερριέτας το γένος Ιωαννίδη. Ο Παναγιώτης καταγόταν από παλιά Φαναριώτικη οικογένεια, η δε Ερριέτα είχε ρίζες στην Χειμάρρα, ενώ η μητέρα της και γιαγιά του Εγγονόπουλου Πηνελόπη ήταν κόρη (μία εκ των δεκατεσσάρων!) του αρχικηπουρού του βασιλιά Όθωνα, του Γερμανικής καταγωγής Δημητρίου Φρειδερίκου Σμιτ – ο οποίος πιστώνεται για την συμβολή του στην δημιουργία του τότε Βασιλικού και νυν Εθνικού Κήπου.

Το 1927 ο Εγγονόπουλος τελειώνει το Λύκειο στο Παρίσι. Γράφεται στην Ιατρική σχολή, αλλά σύντομα παρατά το στηθοσκόπιο για την πένα και τα πινέλα – και την Γαλλία για την Ελλάδα. Έτσι, το 1932 εισάγεται στην Σχολή Καλών Τεχνών από την οποία αποφοιτά το 1938 – αν και θα λάβει το δίπλωμά του το 1956.

Ωστόσο το 1938 αποτελεί χρονιά ορόσημο για τον καλλιτέχνη, αφού τότε κάνει την πρώτη του δυναμική δημόσια εμφάνιση στα γράμματα ενώ συμμετέχει για πρώτη φορά με έργα του και στην Έκθεση Ζωγραφικής «Τέχνη της Νεοελληνικής Παραδόσεως».

Το 1941 επιστρατεύεται και κατ’ ανάγκην συμμετέχει στην Β’ Πλανητική Ανθρωποσφαγή. Με την κατάρρευση του Αλβανικού Μετώπου αιχμαλωτίζεται από τους Γερμανούς και κρατιέται «παρανόμως» σε στρατόπεδα «εργασίας αιχμαλώτων», μέχρι την δραπέτευσή του και την επιστροφή του στην Αθήνα.

Το 1945 αναλαμβάνει την θέση του βοηθού στην έδρα Διακοσμητικής και Ελευθέρου Σχεδίου του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Τα επόμενα χρόνια τον βρίσκουν να συμμετέχει σε πλήθος ομαδικές εκθέσεις ζωγραφικής, ενώ το 1954 θα κληθεί να επροσωπήσει την Ελλάδα στην 27η Μπιενάλε της Βενετίας. Το 1956 εκλέγεται μόνιμος επιμελητής του Ε.Μ. Πολυτεχνείου και το 1969 τακτικός Καθηγητής στην έδρα του Ελευθέρου Σχεδίου – θέση από την οποία και θα συνταξιοδοτηθεί.

Μια ρεαλιστικότατη ανακοπή καρδιάς κόβει το νήμα της ζωής του στην Αθήνα, στις 31 Οκτωβρίου του 1985.

Ο ποιητής και ζωγράφος Νίκος Εγγονόπουλος, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες καλλιτέχνες του 20ου αιώνα, σκαπανέας όντας του υπερρεαλισμού στην χώρα, μαζί με τους Ανδρέα Εμπειρίκο, Νικήτα Ράντο (ή Νικόλαο Κάλας) και Οδυσσέα Ελύτη των πρώτων ποιητικών του έργων.

Αλλά το να ‘σαι υπερρεαλιστής στην Ελλάδα της 4ης δεκαετίας του προηγούμενου αιώνα, σήμαινε για την τότε ντόπια κυρίαρχη διανόηση τον «σουρεαλιστή»: ένα ον δίποδο, άτεχνο, παράλογο, αιθεροβάμον, το οποίο ήταν εκτός πάσης καλλιτεχνικής, κοινωνικής και πολιτικής Νοτιοβαλκανικής Καρτεσιανής πραγματικότητας.

Κυκλοφορώντας το 1938 την συλλογή του «Μην Ομιλείται εις τον Οδηγόν», ο Εγγονόπουλος βρέθηκε άθελά του να αναμετράται όχι απευθείας με τους «γίγαντες» της κουτοπόνηρης Νοτιοβαλκανικής κυρίαρχης ιντελιγκέντσιας (άλλωστε τι κουτοπόνηρη θα ήταν;), αλλά κυρίως με τις φιλολογικές και άλλες ορντινάτσες της: κρυβόμενη ως επί το πλείστον πίσω από αυτές, απόλαυσε τις λοιδορίες και την άγρια χλεύη που εξαπόλυσαν ενάντια περισσότερο στον ίδιον τον ποιητή και λιγότερο στο ίδιο το έργο του.

Αλλά πως να μιλήσουν για την ποίηση του Εγγονόπουλου με πραγματικά κριτική διάθεση, όταν η πλειοψηφία εξ αυτών ήταν πραγματικά απαίδευτη σχετικά με τον υπερρεαλισμό και τα νέα ρεύματα του μοντερνισμού;

Και ακόμα περισσότερο, όταν μεσούσης της δικτατορίας του Μεταξά, όπου ένα από τα κυρίαρχα ιδεολογήματα του καθεστώτος ήταν η επιστροφή στις ρίζες, στην παράδοση, γινόταν να δαγκώσουν το χέρι που τους τάιζε οι καθεστωτικοί υπάλληλοι της σκέψης και της αισθητικής;

Είναι δε χαρακτηριστικό του κλίματος εκφοβισμού και γελιοποίησης που δημιούργησαν, πως ακόμα και ο Απόστολος Μελαχρινός, ποιητής και εκδότης του Κύκλου, ουδέποτε περιέλαβε αυτήν την συλλογή σε κάποιον κατάλογο των ομώνυμων εκδόσεων.

Εν πάση περιπτώσει, ευχής έργον απομένει το γεγονός, πως η πατίνα του χρόνου έσβησε απ’ το προσκήνιο τα είδωλα των ασχημονούντων, και όχι εκείνο του μεγάλου ποιητή και ζωγράφου Εγγονοπούλου.

Όπως αναγράφουμε και στην εισαγωγή, η Ελεωνόρα είναι δύο: μια ετούτη της ποιητικής συλλογής Μην Ομιλείται εις τον Οδηγόν, και μία άλλη, η Ελεονώρα της ποιητικής συλλογής Η Επιστροφή των Πουλιών. Για να μην μπερδευτεί ο αναγνώστης, λαμβάνει μέριμνα ο ποιητής ώστε και οπτικά κατά την γραφή να διαφέρουν – και πράγματι διαφέρουν -, αλλά και ακουστικά, κατά την εκφορά του λόγου ομοίως να διακρίνονται – και πράγματι διακρίνονται -, αφού την δεύτερη την αποκαλεί περιεκτικά Ελεονώρα ΙΙ – περίπου όπως οι πλοιοκτήτες μιαν σειρά από καράβια τους.

Χωρίς να θέλουμε να προκαταβάλουμε τους αναγνώστες, οφείλουμε να επισημάνουμε πως:

• Η πρώτη Ελεωνόρα, είναι το ποιητικό ισοδύναμο της αισθητικής χαράς και απόλαυσης του γυναικείου σώματος, με την δέουσα ποσότητα χιούμορ.
• Η δεύτερη, η Ελεονώρα ΙΙ, είναι εκείνη των εραστών και του έρωτα, αλλά και της προοπτικής του θλιβερού τέλους κάθε ύπαρξης – εδώ η παρωδία είναι μόλις διακρινόμενη και το χιούμορ πανταχόθεν απόν.

Βέβαια, εάν συνυπολογίσουμε τον χρόνο κυκλοφορίας των δύο συλλογών, 1938 και 1946 αντιστοίχως, τότε μπορούμε να συμπεράνουμε πως η μεσολάβηση του Β’ Παγκοσμίου Ανθρωποσφαγείου και οι απαρχές του Ελληνικού εμφυλίου ρίχνουν κάποιο φώς στο υφολογικό αποτύπωμα και την νοηματοδοτική – μακριά από μας – λειτουργία εκάστου ποιήματος. Η δε ορθογραφία των ονομάτων εικάζουμε πως ρίχνει ακόμα περισσότερο: εάν επιχειρηθεί η ετυμολόγησή τους γίνεται φανερό το εκ πρώτης όψεως αφανέρωτο.