Άκανθα (Acanthus mollis) ή το Φυτό στο Κορινθιακό Κιονόκρανο

Διατήρηση Φυλλώματος
Αειθαλές / Φυλλοβόλο
Μορφή
Πόα
Υφή Φυλλώματος
Αδρή
Ρυθμός Ανάπτυξης
Μέσος

Περίοδος Άνθησης
Μάιος – Ιούλιος / Αύγουστος
Περίοδος Καρποφορίας
Καλοκαίρι
Ύψος
0,6-1,2 m
Διάμετρος
0,6-1,2 m

Σχήμα Φύλλων
Ωοειδές, Πτεροσχιδές
Χρώμα Φυλλώματος
Βαθύ Πράσινο
Χρώμα Φύλλων Φθινόπωρου
Βαθύ Πράσινο

Σχήμα Λουλουδιών
Σωληνοειδές
Χρώμα Λουλουδιών
Λευκό-Πορφυροκόκκινο
Καρποί
Καφέ Κάψα

Έδαφος: Αμμώδες έως πηλώδες με άριστη αποστράγγιση, ελαφρώς όξινο έως ουδέτερο
Εδαφικό pH: 6-7
Πότισμα: Κανονικό
Έκθεση: Ήλιος, Ημισκιά
Αντοχή στις Χαμηλές Θερμοκρασίες: −15 °C ( USDA Hardiness Zone 7b)

Σε πάρκα, πλατείες, κήπους, γλάστρες και ζαρντινιέρες, κομμένα λουλούδια και αποξηραμένα άνθη

Το όνομα του γένους Acanthus είναι η Λατινική εκδοχή της Αρχαίας Ελληνικής λέξης ἄκανθος, η οποία είναι σύνθετη, καθώς σχηματίζεται από τις λέξεις ἀκή και ἄνθος.

Η πρώτη σημαίνει αιχμή και αιχμηρός, και προέρχεται από την ίδιας σημασίας Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή λέξη *h₂eḱ-, και η δεύτερη, που χρησιμοποιείται και στην Νέα Ελληνική με την ίδια αρχική σημασία, προέρχεται από την Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή λέξη *h₂éndʰos, και σημαίνει ανθίζω, άνθος και λουλούδι.

Συνεπώς το όνομα του γένους Acanthus θα μπορούσε να αποδοθεί ως αιχμηρό φυτό, ή φυτό με άνθη ή/και φύλλα αιχμηρά – όνομα εξαιρετικά εύστοχο, αφού μεταφέρει μιαν ακριβέστατη εικόνα για τα φυτά που το απαρτίζουν.

Το όνομα του είδους mollis είναι Λατινική λέξη η οποία ερμηνεύεται ως μαλακός, απαλός, μεταφέροντας στον λόγο την αίσθηση που γεννά στο άγγιγμα, η υφή του φύλλου του φυτού.

Η καταγωγή της εντοπίζεται στην Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή λέξη *(h₂)moldus, που σημαίνει μαλακός, αδύναμος, ενώ η απώτατη πηγή της βρίσκεται στην Πρωτο-Ινδοευρωπαϊκή ρίζα *mel-, της οποίας η σημασία είναι μαλακός, αδύναμος, τρυφερός.

Σημείωση

Δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε εδώ πως, ενώ η κάθε μια από τις λέξεις Acanthus και mollis αποδίδει εύστοχα ιδιότητες των φυτών του είδους, όταν ειδωθούν στο σύνολο τότε ερμηνεύονται ως τρυφερό αγκάθι, γεγονός οξύμωρο – εάν δεν μας διαφεύγει κάτι.

Και αν πράγματι δεν μας διαφεύγει κάτι, τότε και με ολίγη κομικς-τική διάθεση θα μπορούσαμε να πούμε, πως η έκφραση τρυφερό αγκάθι μας θυμίζει το Τρυφερό Πόδι στον Λούκυ Λουκ (όπως δηλαδή αποκαλούσαν βοτανικά οι παλαιοί άποικοι της Άγριας Δύσης τους νεοφερμένους).

Αλλά περισσότερα για το τρυφερό αγκάθι, στην συνέχεια του άρθρου, ενώ για το Τρυφερό Πόδι παραπέμπουμε τον αναγνώστη στο ομότιτλο τεύχος του Λούκυ Λουκ.

Η Άκανθα είναι ιθαγενές φυτό της Νότιας Ευρώπης και των περιοχών της Μεσογειακής λεκάνης και των νησιών της. Τα ενδιαιτήματά της είναι κυρίως ασβεστολιθικά εδάφη σε σύθαμνα δασών καθώς και πετρώδεις πλαγιές προφυλαγμένες από τον βορά.

Σχετικά εύκολα η Άκανθος μπορεί να διαφύγει της καλλιέργειας, είτε με τους σπόρους είτε με τεμάχια του ριζώματος, και να μετατραπεί σε ζιζάνιο. Για αυτόν τον λόγο συνιστάται η προσοχή όσων φυτεύουν Άκανθες εκτός των αστικών περιοχών, ώστε να αφαιρούν έγκαιρα τα ώριμα άνθη, μη επιτρέποντας την παραγωγή και διασκόρπιση των σπόρων του φυτού.

Η διάρκεια ζωής της Άκανθας ξεπερνά τα 10 έτη. Βέβαια, όταν καλλιεργείται συνιστάται η διαίρεσή της κάθε 3 έως 5 χρόνια, οπότε και το προσδόκιμο ζωής είναι σαφώς μεγαλύτερο – μερικές δεκαετίες.

Η Άκανθα είναι ριζωματώδες-ποώδες πολυετές φυτό, όρθιας εμφάνισης. Το σχήμα της είναι σφαιρικό, έχει πυκνό φύλλωμα και χαρακτηρίζεται ως αδρής υφής.

Είναι αειθαλές φυτό, όμως η διατήρηση ή όχι του φυλλώματος δεν εξαρτάται τόσο από την θερμοκρασία όσο από την υγρασία του εδάφους.

Πράγματι, εάν δεν υπάρχει αρκετή υγρασία ή το φυτό δεν αρδεύεται κανονικά μετά το πέρας της ανθοφορίας, μέσα στο καλοκαίρι, χάνει τελείως το φύλλωμά του. Στην αντίθετη περίπτωση τα φύλλα παραμένουν.

Τα άνθη της Άκανθας είναι ερμαφρόδιτα, ζυγόμορφα, έχουν χρώμα λευκό με πορφυρό κόκκινο, φέρονται πάνω σε ταξιανθία στάχεος, και είναι πολυάριθμα, 100 έως 120 ανά ανθικό στέλεχος.

Κάθε άνθος καλύπτεται στην κάτω πλευρά από 1 βράκτιο, ωστόσο τα βράκτια της βάσης της ταξιανθίας συχνά στερούνται λουλουδιών.

Τα βράκτια εκφύονται σφηνωτά από το ανθικό στέλεχος και καλύπτονται σε όλη την επιφάνειά των από λεπτό χνούδι. Απολήγουν εκατέρωθεν του κεντρικού νεύρου σε 4 έως 5 μέχρι 7 αιχμηρά ακανθώδη δόντια, ενώ εμφανίζουν 5 δευτερεύοντα νεύρα που εκκινούν από την βάση. Έχουν ωοειδές σχήμα, οι δε διαστάσεις τους είναι 3 έως 4 cm ως προς το μήκος, και περίπου 1 cm ως προς το πλάτος.

Αν και η Άκανθα ανήκει στην οικογένεια Acanthaceae, τα μέλη της οποίας έχουν άνθη ως επί το πλείστον δίχειλα, εδώ η στεφάνη του άνθους, μήκους περίπου 4 με 4.5 cm, εμφανίζει στην κάτω πλευρά 1 τρίλοβο χείλος λευκού χρώματος, αλλά το άνω εκλείπει.

Τον ρόλο του άνω χείλους παίζει το επάνω τμήμα του τετράλοβου – τετρασέπαλου κάλυκα, που όπως και το κάτω είναι μεγάλου μεγέθους, με μήκος 4 και 3 cm αντιστοίχως, ενώ καλύπτονται αμφότερα από λεπτό χνούδι, και απολήγουν σε οδοντωτή κορυφή. Τα πλευρικά τμήματα του κάλυκα είναι μικρά.

Μεταξύ της στεφάνης και των βρακτίων αναπτύσσονται τα βρακτίδια, μήκους 2 cm, τα οποία έχουν λογχοειδές – γραμμικό σχήμα, και καλύπτονται από χνούδι.

Οι στήμονες του άνθους είναι 4, διδύναμοι, απολήγουν σε μονόχωρους ανθήρες πορφυρού ή καφέ χρώματος, και φέρονται πάνω σε νήματα μήκους 0,2 έως 0,25 cm.

Η ωοθήκη είναι υποφυής, χωρίς τρίχες, αντίθετα με τον στήλο μήκους περίπου 3 cm, ο οποίος φέρει τρίχες στο άνω και το κάτω τμήμα του.

Η επικονίαση πραγματοποιείται με τις μέλισσες ή με τις αγριομέλισσες του γένους Bombus (Βομβίνοι).

Ο καρπός είναι πράσινου χρώματος, λεία διαρρηκτή δίχωρη κάψα με 2 ελαστικά βαλβίδια, που μοιάζει κάπως με λεμόνι.

Όταν ωριμάσει γίνεται σκληρός, και ανοίγει με «εκρηκτικό» τρόπο, είτε από τις πλάγιες ραφές είτε κατά μήκος της ράχης, εκτοξεύοντας κυριολεκτικά τους 2 με 4 σπόρους που περιέχει σε μεγάλη απόσταση, εξασφαλίζοντας κατά αυτόν τον τρόπο την μέγιστη διασπορά τους.

Τα σπέρματα είναι σκληρά, με ζαρωμένης εμφάνισης περίβλημα, έχουν πεπλατυσμένο ωοειδές σχήμα και σκούρο καφετί χρώμα, το δε μήκος τους κυμαίνεται μεταξύ 1 και 1,4 cm ενώ το πλάτος τους μεταξύ 0,6 και 0,8 cm.

Η Άκανθος, λόγω καταγωγής, είναι φυτό πλήρως προσαρμοσμένο στις Μεσογειακές κλιματικές συνθήκες.
Αντεπεξέρχεται με επιτυχία κατώτατες θερμοκρασίες που φτάνουν τους -12 με -15 °C, ενώ ως προς τις μέγιστες τιμές, δεν αντιμετωπίζει προβλήματα μέχρι και τους 40 °C – κάποιες φορές και υψηλότερες – ιδίως εάν έχει φυτευτεί σε ημισκιερές θέσεις.

Η Άκανθα αναπτύσσεται σε διάφορους εδαφικούς τύπους, ακόμα και στους χαλικοειδείς, βραχώδεις ή πετρώδεις, εκτός των βαριών αργιλωδών εδαφών και όσων νεροκρατούν. Ευδοκιμεί ωστόσο στα ελαφρά ή μέσης υφής εδάφη, που είναι μέσης ή υψηλής γονιμότητας.

Ως προς το εδαφικό pH, κατάλληλο για την ανάπτυξη του φυτού είναι εκείνο που λαμβάνει τιμές μεταξύ 6 και 7 – δηλαδή τα ελαφρώς όξινης έως ουδέτερης αντίδρασης εδάφη.

Η Άκανθα ανήκει στα φυτά που δεν προβληματίζονται ιδιαίτερα από εχθρούς και ασθένειες, καθώς στην πράξη δεν υπάρχουν παράσιτα που μπορούν να την βλάψουν.

Εξαίρεση σε αυτό το ειδυλλιακό σκηνικό αποτελούν τα Σαλιγκάρια Helix sp. (Κοχλίες) και οι Γυμνοσάλιαγκες Limax sp. (Λείμακες), που όταν εντοπίσουν Άκανθες είναι ικανά να κάνουν πάρτι με τα φυτά, αποφυλλώνοντάς τα.

Επίσης κάποιες φορές η Cercospora beticola (Κερκοσπορίωση των Τεύτλων) και ο Golovinomyces orontii (Ωίδιο) από τους μύκητες είναι δυνατόν να προσβάλλουν το φυτό.

Με την έγκαιρη χρήση των κατάλληλων σκευασμάτων όλα τα ανωτέρω αναφερθέντα παράσιτα αντιμετωπίζονται ικανοποιητικά.

Η Άκανθα δεν είναι τοξική για τους ανθρώπους και τα κατοικίδια.

Όντας εντομόφιλο φυτό, δεν προκαλεί αλλεργικές αντιδράσεις του αναπνευστικού.

Αν και δεν είναι από τα πιο διαδεδομένα είδη, ωστόσο έχουν δημιουργηθεί αρκετές ποικιλίες Άκανθας. Ορισμένες από τις πιο ενδιαφέρουσες παρουσιάζονται αμέσως πιο κάτω.

Ιδιαιτέρως διακοσμητική ποικιλία, χάρις βέβαια στα άνθη της αλλά και στο χρώμα του φυλλώματός της, καθώς εμφανίζεται κιτρινοπράσινο ή χρυσοπράσινο την άνοιξη, έντονο πράσινο το καλοκαίρι και πάλι κιτρινοπράσινο ή χρυσοπράσινο το φθινόπωρο. Είναι λίγο μικρότερης ανάπτυξης από το τυπικό είδος φτάνοντας σε ύψος και διάμετρο τα 80 έως 100 cm.

Εκείνο το στοιχείο που κάνει αυτήν την ποικιλία ξεχωριστή είναι τα κατάλευκα άνθη της με τα πράσινα βράκτια. Σε συνδυασμό μάλιστα με την διάρκεια της ανθοφορία της, που αγγίζει περίπου τους τρεις μήνες, είναι πραγματικά ένα εντυπωσιακό στολίδι για κάθε κήπο. Δεν είναι λοιπόν παράξενο που έχει λάβει το βαρύτιμο βραβείο Award of Garden Merit της Royal Horticultural Society του Ηνωμένου Βασιλείου. Ως φυτό δεν παρουσιάζει καμιά δυσκολία στην καλλιέργεια.

Προέρχεται βέβαια από την Τασμανία και παρουσιάζει μοναδικό καλλωπιστικό ενδιαφέρον καθώς έχει σκούρα πράσινα φύλλα με ακανόνιστα λευκά περιθώρια και κηλίδες, ενώ από το πλούσιο φύλλωμά της αναπτύσσονται τα μακρά ανθικά στελέχη που πάνω στην ταξιανθία στάχεος φέρουν άφθονα ροζ λουλούδια με κατάλευκα βράκτια. Δεν είναι τόσο ανθεκτική ποικιλία στο κρύο, καθώς οι ελάχιστες ανεκτές τιμές των κατώτατων θερμοκρασιών δεν πρέπει να πέφτουν κάτω από τους -9,4 °C (15 °F).

Για την δημιουργία αυτής της πολύ διακοσμητικής ποικιλίας διασταυρώθηκαν φυτά Acanthus mollis ‘Tasmanian Angel’ (άρρενα) με φυτά Acanthus x ‘Summer Beauty’ (θήλεα). Το αποτέλεσμα είναι ελκυστικό φύλλωμα, που το έντονο πράσινο χρώμα των φύλλων ποικίλουν λευκά-κρεμ περιθώρια και κηλίδες, και εντυπωσιακότατα άνθη, τα οποία είναι κατάλευκα στην αρχή, αλλά σταδιακά προσλαμβάνουν ροζ αποχρώσεις ενώ τα βράκτια παραμένουν λευκά. Κάθε ταξιανθία στάχεος του φυτού ανθίζει για περίπου 5 εβδομάδες, από τον Μάιο μέχρι και τον Ιούλιο.

Η Άκανθα και στα δύο πλέον διαδεδομένα είδη της, τόσο ως η ακανθώδης (Acanthus spinosus) όσο και ως η απαλή (Acanthus mollis), παρουσιάζει εξαιρετικό φαρμακευτικό ενδιαφέρον αλλά και αξιόλογη εθνοβοτανική χρήση.

Σχετικές έρευνες έχουν αποδείξει ό,τι ορθά συστήνεται στην λαϊκή ιατρική η χρήση των ριζών ως καταπλάσματα για την θεραπεία της ψωρίασης. Και αυτό γιατί δείχθηκε πως το μεθανολικό εκχύλισμα των φύλλων του φυτού έχει ανασταλτική δράση στην κυκλοξυγενάση και λιποξυγενάση.

Ακόμα το εκχύλισμα των φύλλων της Άκανθας έδειξε πως έχει αντιπαρασιτική δράση κατά του σχιστοσώματος (Schistosoma mansoni cercariae).

Στην λαϊκή ιατρική η Άκανθα συστήνεται επίσης για την θεραπεία εγκαυμάτων, τραυμάτων αλλά και διαστρεμμάτων.

Η Άκανθα χαρακτηρίζεται ως αρχιτεκτονικό φυτό χάρις στα γεωμετρικά χαρακτηριστικά του φυλλώματος αλλά και των ανθοφόρων τμημάτων της. Αυτά τα χαρακτηριστικά δίνουν μεγάλη ευελιξία στην χρήση της.

Έτσι, μεταξύ άλλων, η Άκανθα μπορεί να φυτευθεί:

• Σε μονοπάτια, αίθρια, σε μεγάλες γλάστρες και ζαρντινιέρες

• Γραμμικά μπροστά από κτίρια νεοκλασικού ή μοντέρνου ρυθμού, όπου στην πρώτη περίπτωση η αρμονία θα προκύψει από την συνέχεια των αρχιτεκτονικών γραμμών στον φυτικό κόσμο, ενώ στην δεύτερη, από την δυναμική αντίθεση.

• Σε ομάδες ανάμεσα από άλλους θάμνους και ποώδη, ιδιαίτερα εάν είναι επιθυμητός ο τονισμός του κάθετου ως προς τον ορίζοντα επιπέδου.

• Σε αρχαιολογικούς χώρους.

• Κάτω από δέντρα Ελιάς που χρησιμοποιούνται κυρίως για καλλωπιστικούς σκοπούς.

• Σε συνθέσεις μαζί με άλλους θάμνους και ποώδη, όπως Εχίνοπες (Echinops bannaticus), Σάλβιες (Salvia mexicana), Φόρμια (Phormium tenax ‘Variegatum’) και Λονίκερες (Lonicera pileata ‘Moss Green’).

Τις Παραπομπές του άρθρου με τον τίτλο Άκανθα ή το Φυτό στο Κορινθιακό Κιονόκρανο παρουσιάζει το Χαμόγελο της Τζοκόντας, που δεν ανήκει μόνο σε έναν από τους σπουδαιότερους πίνακες της Δυτικής ζωγραφικής αλλά και σε ένα ενδεχομένως -τηρουμένων πάντοτε των αναλογιών- αντάξιό του μουσικό έργο: Μάνος Χατζηδάκις, από το Το Χαμόγελο της Τζοκόντας η σύνθεση Όταν Έρχονται Τα Σύννεφα.